CẨM NANG BHXH – BHYT – BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP

Khi doanh nghiệp chậm/trốn đóng — người lao động làm gì?

• Hậu quả với bạn: thẻ BHYT có thể mất giá trị sử dụng; chậm giải quyết ốm đau, thai sản, thất nghiệp, hưu trí.
• Kiểm tra: mở VssID xem đơn vị có đóng đủ theo tháng không.
• Phản ánh: đề nghị công đoàn/đơn vị công khai thông tin đóng; phản ánh tới cơ quan BHXH cơ sở Thủ Đức hoặc tổng đài 1900 9068.
• Quyền được bảo vệ: đơn vị phải bồi thường nếu việc chậm/trốn đóng gây thiệt hại; chi phí KCB phát sinh do chậm đóng BHYT do đơn vị hoàn trả.

Chế tài khi chậm đóng, trốn đóng

Tiền lãi 0,03%/ngày, phạt vi phạm hành chính (tổ chức phạt gấp đôi cá nhân, tối đa 150 triệu), có thể bị xử lý hình sự (Điều 216 BLHS), không được xét thi đua – khen thưởng, bị công khai danh sách.

→ Xem đầy đủ tại mục ⑦ "Chế tài chậm đóng, trốn đóng" (ở trang chính).

RỦI RO KHI CHẬM ĐÓNG, TRỐN ĐÓNG

1. Phân định chậm đóng & trốn đóng (NĐ 274/2025):

Đơn vị có lý do chính đáng do bão, lũ, động đất, hỏa hoạn lớn, dịch bệnh nguy hiểm, tình trạng khẩn cấp hoặc sự kiện bất khả kháng ảnh hưởng trực tiếp, nghiêm trọng đến sản xuất, kinh doanh thì không bị coi là trốn đóng.

2. Thang chế tài (tăng dần):

• ① Truy thu + tiền lãi chậm nộp: bắt buộc đóng đủ, đồng thời nộp thêm số tiền bằng 0,03%/ngày. Công thức: Số tiền nộp thêm = Số tiền chậm/trốn đóng × số ngày × 0,03% (tương đương ≈ 10,95%/năm).
• ② Xử phạt vi phạm hành chính (NĐ 283/2026): chậm đóng/đóng không đủ 12–15% tổng số phải đóng; trốn đóng 18–20%; không đăng ký/đăng ký thiếu người bị phạt theo số người. Mức phạt với tổ chức bằng 2 lần cá nhân, tối đa 150 triệu đồng.
• ③ Truy cứu trách nhiệm hình sự: hành vi trốn đóng có thể bị xử lý theo Điều 216 Bộ luật Hình sự (trốn đóng cho NLĐ từ 6 tháng, đã bị phạt hành chính mà còn vi phạm) — phạt tiền tới 500 triệu hoặc phạt tùđến 7 năm; pháp nhân (doanh nghiệp) bị phạt tiền lớn. Ngoài ra có Điều 214 (gian lận BHXH, BHTN), Điều 215 (gian lận BHYT).
• ④ Công khai danh tính & không xét thi đua: cơ quan BHXH công khai danh sách đơn vị chậm/trốn đóng trên Cổng thông tin điện tử; đơn vị chậm/trốn đóng không được xem xét trao tặng danh hiệu thi đua, hình thức khen thưởng.

3. Cơ chế mới — Nghị quyết 205/2025/QH15 (Viện kiểm sát khởi kiện):

Từ 01/01/2026, thí điểm trong 03 năm (trong đó có TP. Hồ Chí Minh), Viện kiểm sát nhân dân có quyền khởi kiện vụ án dân sự công ích để bảo vệ quyền của nhóm dễ bị tổn thương. BHXH cơ sở Thủ Đức đã thiết lập cơ chế phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân Khu vực 2 để cung cấp thông tin, tài liệu; đơn vị chậm/trốn đóng kéo dài, xâm phạm quyền lợi nhiều NLĐ sẽ thuộc diện rà soát, xem xét khởi kiện.

Xem thêm cửa ⑦ "Chế tài" (thẩm quyền xử phạt, chi tiết bất khả kháng).

Trách nhiệm bồi thường, bảo đảm quyền lợi NLĐ

• BHXH, BHTN: nếu chậm/trốn đóng gây thiệt hại, đơn vị phải bồi thường; sau khi đơn vị nộp đủ, cơ quan BHXH xác nhận bổ sung thời gian và điều chỉnh lại mức hưởng cho NLĐ.
• BHYT: nếu NLĐ không có thẻ để dùng do đơn vị chậm/trốn đóng, đơn vị phải hoàn trả toàn bộ chi phí khám chữa bệnh trong phạm vi quyền lợi mà NLĐ đã tự chi trả, trong 40 ngày kể từ khi nhận đủ hồ sơ.

Quy trình đôn đốc, xử lý của cơ quan BHXH

• Trong 10 ngày đầu mỗi tháng: gửi văn bản đôn đốc, nêu rõ số tiền phải đóng, số ngày chậm, tiền 0,03%/ngày; yêu cầu đơn vị báo cáo nguyên nhân.
• Công khai danh sách đơn vị chậm/trốn đóng trên Cổng thông tin điện tử.
• Trước ngày 15 tháng đầu quý tiếp theo: chuyển thông tin đến cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan thanh tra; phát hiện dấu hiệu tội phạm thì kiến nghị khởi tố.
• Phối hợp Viện kiểm sát nhân dân xem xét khởi kiện theo Nghị quyết 205/2025/QH15.

Đối tượng, mức đóng & mức hưởng BHYT

5 nhóm tham gia:

• Do đơn vị & NLĐ đóng (người lao động).
• Do ngân sách nhà nước đóng (người có công, bảo trợ xã hội, người cao tuổi hưởng trợ cấp…).
• Được ngân sách hỗ trợ mức đóng (hộ cận nghèo, học sinh – sinh viên…).
• Tham gia theo hộ gia đình.
• Nhóm do người sử dụng lao động đóng khác.

Mức đóng:

• Bằng 4,5% mức lương/căn cứ đóng.
• Hộ gia đình (giảm trừ dần): người thứ 1 đóng đủ; người 2/3/4 đóng 70%/60%/50%; từ người thứ 5 đóng 40%.
• Học sinh phổ thông / GDTX: ngân sách TW hỗ trợ 50% + TP.HCM hỗ trợ thêm 50% (đủ 100%) → miễn đóng (NQ 56/2025).
• Sinh viên đại học: đóng 50% = 56.925đ/tháng (ngân sách hỗ trợ 50%). Chi tiết xem thẻ "BHYT học sinh – sinh viên" bên dưới.

Mức hưởng & phân cấp cơ sở KCB: xem thẻ "Phân cấp cơ sở KCB & mức hưởng" bên dưới.

⚠️ Vi phạm về BHYT bị xử phạt: cho mượn thẻ, trốn đóng, gian lận trong khám chữa bệnh… bị xử phạt theo NĐ 90/2026 — xem chi tiết tại cửa ⑦ "Chế tài vi phạm BHXH – BHYT – BHTN".

Điểm mới Luật BHYT 51/2024

• 100% khi đủ 5 năm liên tục (miễn cùng chi trả) — xem thẻ riêng bên dưới.
• Bệnh hiếm, hiểm nghèo: tự đến tuyến trên vẫn hưởng 100% — xem thẻ riêng bên dưới.
• Mức tham chiếu thay "mức lương cơ sở" làm căn cứ đóng – hưởng.
• Thẻ BHYT điện tử: dùng CCCD/VssID/VNeID đi khám; từ 01/9/2026 dùng số căn cước.

Tổng hợp 5 nghị quyết của HĐND TP.HCM

Thông tin chung

• NĐ 283/2026/NĐ-CP: xử phạt VPHC lĩnh vực lao động, BHXH bắt buộc, BHTN, người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài; hiệu lực 10/9/2026; thay NĐ 12/2022/NĐ-CP.
• NĐ 90/2026/NĐ-CP: xử phạt VPHC lĩnh vực y tế, trong đó Mục 5 Chương II (Điều 81–95) quy định xử phạt về BHYT; hiệu lực 15/5/2026; thay NĐ 117/2020/NĐ-CP.
• TT 104/2026/TT-BTC: phân cấp thẩm quyền và quy trình kiểm tra chuyên ngành thuộc Bộ Tài chính; Điều 17 về kiểm tra chuyên ngành BHXH, BHTN, BHYT; hiệu lực 17/7/2026.
• NĐ 274/2025/NĐ-CP: quy định chi tiết Luật BHXH về xác định, quản lý chậm đóng, trốn đóng BHXH bắt buộc, BHTN; khiếu nại, tố cáo; hiệu lực 30/11/2025.
• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017): Điều 214 (gian lận BHXH, BHTN), Điều 215 (gian lận BHYT), Điều 216 (trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động).

Nguyên tắc mức phạt (cả 2 nghị định): mức phạt tiền là mức đối với cá nhân; đối với tổ chức gấp 2 lần.

Điểm mới: lần đầu tách bạch hai hành vi "chậm đóng" và "trốn đóng" với hai khung phạt riêng (áp dụng cho cả BHXH, BHTN và BHYT).

Thời hiệu xử phạt: thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính lĩnh vực lao động, BHXH, BHYT, BHTN là 01 năm (Điều 6 Luật Xử lý vi phạm hành chính); riêng hành vi chậm đóng, trốn đóng đang tiếp diễn thì thời hiệu tính từ thời điểm chấm dứt hành vi vi phạm.

1. Phân biệt chậm đóng & trốn đóng (NĐ 274/2025)

• Chậm đóng: đã đăng ký nhưng nộp không đúng thời hạn; hoặc chưa đăng ký/đăng ký thiếu người nhưng chưa quá thời hạn quy định.
• Trốn đóng: sau khi hết thời hạn mà vẫn không đăng ký/đăng ký thiếu người, đăng ký tiền lương thấp hơn quy định, hoặc dùng thủ đoạn khác để không đóng/đóng không đầy đủ.
• Miễn trừ (không bị coi là trốn đóng): đơn vị có lý do chính đáng do bão, lũ, động đất, hỏa hoạn lớn, dịch bệnh nguy hiểm, tình trạng khẩn cấp hoặc sự kiện bất khả kháng ảnh hưởng trực tiếp, nghiêm trọng đến sản xuất, kinh doanh (khách quan, không lường trước và không khắc phục được dù đã áp dụng mọi biện pháp).

Căn cứ: NĐ 274/2025/NĐ-CP (hiệu lực 30/11/2025) – quy định chi tiết Luật BHXH về chậm đóng, trốn đóng BHXH bắt buộc, BHTN; khiếu nại, tố cáo.

2. Truy thu + tiền lãi chậm nộp

Buộc đóng đủ số tiền chậm/trốn đóng, đồng thời nộp thêm số tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm/trốn đóng (Điều 40–41 Luật BHXH 41/2024).

3. Xử phạt vi phạm hành chính BHXH bắt buộc – BHTN (NĐ 283/2026)

Phạt theo tỷ lệ (chậm đóng / trốn đóng)

Cảnh cáo nếu số tiền vi phạm tại thời điểm lập biên bản dưới 400.000đ.

Phạt cố định theo số lao động không đăng ký / đăng ký thiếu

Đơn vị: triệu đồng; mức phạt đối với cá nhân, mức phạt đối với tổ chức gấp 2 lần.

Hồ sơ, hưởng chế độ và vi phạm khác (Điều 47, 48)

• Làm giả/sai lệch hồ sơ hưởng BHXH, BHTN: 10–20 triệu/hồ sơ, tối đa 75 triệu; NLĐ kê khai sai/không thông báo: 1–2 triệu.
• Không lập danh sách/hồ sơ, không nộp hồ sơ đúng hạn: 2–4 triệu/người, tối đa 75 triệu.
• Không trả sổ BHXH; không cung cấp giấy tờ chấm dứt HĐLĐ/xác nhận đóng BHTN; đóng cho người không thuộc đối tượng: 2–4 triệu/người, tối đa 75 triệu.
• Cầm cố/mua bán/thế chấp sổ BHXH: 4–6 triệu/sổ. Chiếm dụng tiền hưởng BHXH của NLĐ: 18–20% số tiền chiếm dụng, tối đa 75 triệu.

Biện pháp khắc phục hậu quả: buộc đóng đủ số tiền chậm/trốn đóng; nộp thêm 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm/trốn đóng vào quỹ.

Căn cứ: NĐ 283/2026/NĐ-CP (Điều 43–48).

4. Xử phạt vi phạm hành chính về BHYT (NĐ 90/2026)

4.1. Chậm đóng BHYT (Điều 81) – mức cá nhân

a) Không lập / lập thiếu danh sách tham gia BHYT:

b) Chưa đóng/đóng chưa đủ số tiền BHYT phải đóng: phạt 0,5 – 35 triệu theo giá trị vi phạm (dưới 5 triệu → 0,5–1 triệu; … từ 160 triệu trở lên → 25–35 triệu).

4.2. Trốn đóng BHYT (Điều 82) – mức cá nhân

• Không đóng BHYT của đối tượng bắt buộc tham gia: 0,3 – 0,5 triệu.
• Không lập/lập thiếu danh sách sau 60 ngày (mức theo bảng dưới).
• Đăng ký tiền lương đóng BHYT thấp hơn quy định, hoặc không đóng/đóng thiếu số đã đăng ký sau 60 ngày: phạt 1 – 45 triệu theo giá trị vi phạm.

4.3. Các hành vi BHYT khác

• Cho mượn / dùng thẻ BHYT của người khác trong KCB (Đ84): 1–2 triệu (chưa thiệt hại quỹ); 3–5 triệu (chiếm đoạt <10 triệu hoặc gây thiệt hại quỹ <20 triệu).
• Vi phạm về phạm vi quyền lợi được hưởng của người tham gia BHYT (Đ87): từ 0,3 triệu, tăng theo giá trị vi phạm.
• Thanh toán chi phí KCB BHYT sai (giá, chủng loại, dịch vụ kỹ thuật…) gây thiệt hại quỹ (Đ88): từ 0,3 triệu, tăng theo giá trị vi phạm.
• Vi phạm khác (Đ95): gây khó khăn/cản trở KCB BHYT; lạm dụng chỉ định thuốc, dịch vụ kỹ thuật quá mức cần thiết…: từ 0,5–1 triệu, tăng theo giá trị.

Biện pháp khắc phục hậu quả: buộc đóng đủ số tiền chậm/trốn đóng BHYT; hoàn trả thiệt hại cho người tham gia; nộp lợi bất hợp pháp vào quỹ BHYT; nộp lãi 0,03%/ngày trên số tiền chậm/trốn đóng.

Căn cứ: NĐ 90/2026/NĐ-CP (Điều 81–95).

5. Thẩm quyền xử phạt

Lĩnh vực lao động, BHXH – BHTN (NĐ 283/2026)

Mức phạt tiền tối đa là đối với cá nhân; tổ chức gấp 2 lần.

Lĩnh vực BHYT (NĐ 90/2026)

Điều 83–86 NĐ 90 – thẩm quyền Giám đốc BHXH Việt Nam (75 triệu): xử phạt cả hành vi về đóng BHYT và thêm 4 nhóm hành vi gian lận, trục lợi quỹ:

• Điều 83: đưa người không thuộc trách nhiệm quản lý vào danh sách tham gia BHYT.
• Điều 84: cho mượn / sử dụng thẻ BHYT của người khác khi KCB.
• Điều 85: lập hồ sơ bệnh án, kê đơn khống hoặc kê tăng thuốc, vật tư, dịch vụ kỹ thuật… mà người bệnh thực tế không dùng, để chiếm đoạt tiền BHYT (chưa đến mức hình sự).
• Điều 86: hành vi kê khống/kê tăng tương tự nhưng gây thiệt hại cho quỹ BHYT / người tham gia (chưa đến mức hình sự).

6. Kiểm tra chuyên ngành BHXH – BHTN – BHYT (TT 104/2026)

• Điều 17: Giám đốc BHXH Việt Nam ban hành kế hoạch kiểm tra chuyên đề lĩnh vực BHXH, BHTN, BHYT.
• Quy trình kiểm tra thực hiện theo Thông tư 126/2025/TT-BTC (thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Tài chính).

7. Truy cứu trách nhiệm hình sự

Hành vi gian lận, trốn đóng trong lĩnh vực BHXH, BHYT, BHTN có thể bị xử lý hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017):

◆ Điều 214 — Tội gian lận BHXH, BHTN

• Chiếm đoạt 10 đến dưới 100 triệu hoặc gây thiệt hại 20 đến dưới 200 triệu: phạt tiền 20–100 triệu, cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù 03 tháng–02 năm.
• Có tổ chức/chuyên nghiệp; chiếm đoạt 100 đến dưới 500 triệu; thiệt hại 200 đến dưới 500 triệu; tái phạm nguy hiểm: phạt tiền 100–200 triệu hoặc phạt tù 01–05 năm.
• Chiếm đoạt từ 500 triệu hoặc thiệt hại từ 500 triệu trở lên: phạt tù 05–10 năm.
• Hình phạt bổ sung: phạt tiền 10–100 triệu; cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề 01–05 năm.

◆ Điều 215 — Tội gian lận BHYT

• Chiếm đoạt 10 đến dưới 100 triệu hoặc gây thiệt hại 20 đến dưới 200 triệu: phạt tiền 20–100 triệu, cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù 03 tháng–02 năm.
• Có tổ chức/chuyên nghiệp; chiếm đoạt 100 đến dưới 500 triệu; thiệt hại 200 đến dưới 500 triệu: phạt tiền 100–200 triệu hoặc phạt tù 01–05 năm.
• Chiếm đoạt từ 500 triệu hoặc thiệt hại từ 500 triệu trở lên: phạt tù 05–10 năm.
• Hình phạt bổ sung: phạt tiền 10–100 triệu; cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề 01–05 năm.

◆ Điều 216 — Tội trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động

Người có nghĩa vụ đóng mà gian dối hoặc dùng thủ đoạn khác để không đóng/đóng không đầy đủ từ 06 tháng trở lên, đã bị xử phạt VPHC về hành vi này mà còn vi phạm.

Đối với cá nhân:

• Trốn đóng 50 đến dưới 300 triệu, hoặc trốn đóng cho 10 đến dưới 50 người: phạt tiền 50–200 triệu, cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù 03 tháng–01 năm.
• Phạm tội 02 lần trở lên; trốn đóng 300 triệu đến dưới 1 tỷ; trốn đóng cho 50 đến dưới 200 người; đã thu/khấu trừ của NLĐ mà không đóng: phạt tiền 200–500 triệu hoặc phạt tù 06 tháng–03 năm.
• Trốn đóng từ 1 tỷ; trốn đóng cho từ 200 người trở lên: phạt tiền 500 triệu–1 tỷ hoặc phạt tù 02–07 năm.
• Hình phạt bổ sung: phạt tiền 20–100 triệu; cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề 01–05 năm.

Đối với pháp nhân thương mại:

• Trốn đóng 50 đến dưới 300 triệu, hoặc trốn đóng cho 10 đến dưới 50 người: phạt tiền 200–500 triệu.
• Phạm tội 02 lần trở lên; trốn đóng 300 triệu đến dưới 1 tỷ; trốn đóng cho 50 đến dưới 200 người; đã thu/khấu trừ của NLĐ mà không đóng: phạt tiền 500 triệu–1 tỷ.
• Trốn đóng từ 1 tỷ; trốn đóng cho từ 200 người trở lên: phạt tiền 1–3 tỷ.

Căn cứ: Điều 214, 215, 216 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

8. Hệ quả khác

• Không được xét thi đua – khen thưởng.
• Bị công khai danh sách chậm/trốn đóng trên Cổng thông tin điện tử.
• Trách nhiệm bồi thường: nếu chậm/trốn đóng khiến người lao động không được hưởng hoặc hưởng thiếu chế độ BHXH, BHYT, BHTN, đơn vị phải bồi thường theo quy định của Luật BHXH 2024; đồng thời hoàn trả chi phí khám chữa bệnh phát sinh do chậm/trốn đóng BHYT.
• Ảnh hưởng trực tiếp quyền lợi người lao động: thẻ BHYT mất giá trị, chậm giải quyết ốm đau – thai sản – hưu trí.

9. Cơ chế mới — Viện kiểm sát khởi kiện (NQ 205/2025/QH15)

Từ 01/01/2026, thí điểm trong 03 năm (trong đó có TP. Hồ Chí Minh), Viện kiểm sát nhân dân có quyền khởi kiện vụ án dân sự công ích để bảo vệ quyền của nhóm dễ bị tổn thương. BHXH cơ sở Thủ Đức đã thiết lập cơ chế phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân Khu vực 2 để cung cấp thông tin, tài liệu; đơn vị chậm/trốn đóng kéo dài, xâm phạm quyền lợi nhiều NLĐ sẽ thuộc diện rà soát, xem xét khởi kiện.